Jeziora – podział i geneza

Jezioro to zbiornik wodny powstały w sposób naturalny, zagłębienie terenu zalane wodą, nie mające ujścia do morza.

Jeziora – podział ze względu na pochodzenie

Za względu na pochodzenie jeziora dzielimy na (uwaga: jeziora mogą mieć pochodzenie jednoznaczne lub mieszane!):

  • kosmiczne/meteorytowe – misa jeziorna powstała w wyniku zderzenia z meteorytem np. jeziora na półwyspie Ungawa w Kanadzie, jezioro Siljan w Szwecji, Kara-kul w Tadżykistanie
  • wulkaniczne 
    • kraterowe – w kraterach wygasłych wulkanów np. jezioro Averno niedaleko Neapolu, jeziora w wulkanie Kelimutu w Indonezji, Jezioro Niebiańskie na pograniczu Chin i Korei,
    • kalderowe – w kalderach np. Jezioro Kraterowe w USA, Towada-ko w Japonii, Toba na Sumatrze (największe kalderowe na świecie),
    • pomiędzy strumieniami zastygłej lawy np. jezioro Parawani w Armenii
  • tektoniczne
    • w obniżeniach na równinach np. Jezioro Górne
    • w rowach np. Bajkał, Tanganika, Jezioro Wiktorii, Jezioro Górne, Huron, Michigan
  • polodowcowe
    • rynnowe np. Nasi w Finlandii, Gopło, Tałty, Hańcza, Mikołajskie, Jeziorak, Raduńskie,
    • morenowe np. Muritz w Niemczech, Mamry, Niegocin,
    • wytopiskowe np. Śniardwy, Nidzkie
    • w kotłach eworsyjnych
    • sandrowe
    • górskie cyrkowe np. Czarny Staw Gąsienicowy, Wielki i Mały Staw
    • górskie morenowe np. Morskie Oko, Smerczyński Staw
  • osuwiskowe np. Jezioro Duszatyńskie w Bieszczadach, Jezioro Sareskie w Tadżykistanie, jezioro Tangjiashan w Chinach
  • krasowe np. na Polesiu Zachodnim
  • zakolowe/starorzecza np. Jezioro Czerniakowskie w Warszawie
  • deltowe – np. Jezioro Gorgowa w delcie Dunaju, Dąbie przy Odrze i Druzno przy Wiśle
  • przybrzeżne np. jezioro Hourtin-Carcans we Francji, jeziora nad Morzem Czarnym i Azowskim,
  • reliktowe – byłe morze lub ocean np. Morze Kaspijskie jest reliktem Oceanu Tetydy, Balaton – Morza Panońskiego, Jezioro Nezyderskie, Jezioro Aralskie,
  • eoliczne – powstałe w skutek deflacji, czyli wywiewania dna, aż została odkryta warstwa wodonośna np. Teke w Kazachstanie
  • bagienne
  • wydmowe – np. jezioro Czad

Tak zwane jeziora antropogeniczne nie są jeziorami z punktu widzenia definicji jeziora. Mają zwykle wiele funkcji – przeciwpożarową, retencyjną, komunalną, rekreacyjną, często energetyczną, przemysłową i rolniczą. Wyróżniamy wśród nich stawy, baseny kąpielowe i przeciwpożarowe, zalane wyrobiska i kopalnie oraz zbiorniki suche.

Jezioro Czad - wydmowe (Google Maps)
Jezioro Czad – wydmowe (Google Maps)
Jezioro Czerniakowskie - zakolowe (Google Maps)
Jezioro Czerniakowskie – zakolowe (Google Maps)
Jezioro Siljan - kosmiczne (Google Maps)
Jezioro Siljan – kosmiczne (Google Maps)
Jezioro Kraterowe - wulkaniczne (Google Maps)
Jezioro Kraterowe – wulkaniczne (Google Maps)
Jezioro Śniardwy - polodowcowe (Google Maps)
Jezioro Śniardwy – polodowcowe (Google Maps)
Jeziora Łebsko i Sarbsko - przybrzeżne (Google Maps)
Jeziora Łebsko i Sarbsko – przybrzeżne (Google Maps)

 

Jeziora – podział ze względu na występowanie

Nie każde jezioro istnieje cały rok. Stąd też podział na:
  • jeziora stałe – występują cały rok
  • jeziora okresowe – występują przez część roku lub ich wielkość jest w znaczym stopniu zależna od pory roku np jezioro Czad
  • jeziora epizodyczne – występują nieregularnie, zwykle po ulewnych deszczach, szczególnie w strefie pustyń i półpustyń np. jezioro Eyre w Australii, jezioro Fitri w Czadzie
Najwięcej jezior występuje w strefie umiarkowanej i w dolinach rzecznych, a najmniej w strefie zwrotnikowej i podzwrotnikowej.
Klimat, ale także życie organiczne, podłoże samego jeziora, jak i skały w zlewni, warunkują skład chemiczny wód. Dlatego wyróżniamy kolejny podział jezior:
  • słodkie – mają nie więcej niż 1 promil soli mineralnych
  • słonawe – mają od 1 do 20 promili soli
  • słone – mają powyżej 20 promili soli np. Morze Martwe 231 promili, Wielkie Jezioro Słone 270 promili, jezioro Gusgen na Kaukazie 368 promili.
Położenie geograficzne ma wpływ także na typy termiczne jezior:
  • ciepłe/tropikalne – temperatura przez cały rok jest wyższa niż +4 stopnie Celsjusza
  • umiarkowane – temperatura jest zależna od pory roku
  • zimne/polarne – temperatura przez cały rok jest niższa niż  +4 stopnie Celsjusza

Jeziora – podział ze względu na życie organiczne

W strefie umiarkowanej istnieją trzy typy jezior:
  • oligotroficzne – zimne, górskie jeziora, gdzie jest mało substancji odżywczych, a więc mało żyjątek
  • eutroficzne – ciepłe, zwykle płytkie zbiorniki. Mają dobrze natlenioną wodę i sporo soli mineralnych, co daje dobre warunki środowiskowe do produkcji biomasy, a w rezultacie często do zarastania jezior i powstawania torfowisk niskich.
  • dystroficzne – ciepłe, ale głębsze jeziora. Duże zakwaszenie i mało tlenu utrudniają rozwój życia organicznego. Powoli zarastają, tworząc torfowiska wysokie
Ciekawa książka Przemiany jezior i zbiorników wodnych  Adama Choińskiego dla zainteresowanych 🙂
Jeziora – podział i geneza
Oceń ten artykuł

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *